Categorieën
4. Middenrijk 5. Tweede Tussenperiode

Dynastie XIII

Scarabee van Sekhemre Sewadjtawy Sobekhotep (ca.1432-1428). 1 Veel van de koningen van deze dynastie hadden zegels in de vorm van een scarabee, en soms is een scarabee het enige dat van iemand bewaard is gebleven.

Inleiding

Dynastie XIII is een van de grootste van Egypte. Dat ligt niet aan hun macht, want die slonk langzaamaan tot er bijna niks over was, maar aan hun aantal. Er waren minstens 50 koningen die bijna allemaal maximaal een paar jaar regeerden. Voor een aantal daarvan bewijst alleen een verloren gegane regel in de Turin Canon dat ze hebben bestaan.

Ondanks dat is dynastie XIII een van de belangrijkste voor de Tweede Tussenperiode. Regelmatig kan iets ongeveer gedateerd worden aan de hand van deze enorme lijst. Vanaf Neferhotep I (ca.1428-1417) is zelfs een link bekend naar koning Hammurabi van Babylon. Het is daarom dat ik een poging doe om alle bekende heersers te dateren. Voor Ay (ca.1385-1361) levert het een mogelijkheid waardoor de eerste onderdrukker van Israël een plek krijgt.

Minstens acht van deze koningen heetten Sobekhotep. Wat het er niet makkelijker op maakt is dat ze in verschillende publicaties andere nummers hebben. Ik heb daarom de nummers weggelaten en onderscheid ze door hun prenomens voor de nomens te noemen. Dat is wel uitgezonderd Amenemhat Sobekhotep, die een dubbele nomen heeft.

Chronologie

Manetho heeft voor deze dynastie 60 koningen van Diospolis, voor 453 jaar. Daar wordt meestal 153 jaar van gemaakt 2. Dat sluit aan bij de Excerpta Latina Barbari, die hier een dynastie van koningen van Bubastus heeft, 153 jaar, en dat volg ik daarom. Er zijn alleen niet 60 koningen teruggevonden. Met de verdwenen regels van de Turin Canon meegerekend kom ik tot 57, dus er zullen nog drie namen ergens moeten worden ingevoegd. Dat valt erg mee als je bedenkt hoe lang geleden ze meestal maar een paar jaar regeerden.

De Turin Canon heeft: “Kings [who came] after the children (?) of The Dual King, [Sehot]epibre (Amenemhat I), may he live, prosper and be healthy.” Van het totaal van de dynastie, aan het eind van de lange lijst, is helaas alleen het woord “koningen” bewaard gebleven.

Dynastie XIII wordt bijna overal direct na XII gedateerd. Daar durf ik aan te twijfelen; ik stel namelijk een overlap voor, van hooguit een paar decennia. Dat komt omdat Amenemhat Sobekhotep, in de Turin Canon de zestiende heerser en dankzij een paar lacuna waarschijnlijk minstens de negentiende, kort na jaar 40 van Amenemhat III (1479/8) geregeerd moet hebben, maar zijn voorgangers een paar decennia innemen. Kim Ryholt heeft daarom Wegaf, de eerste koning van XIII, en Amenemhat Sobekhotep omgewisseld, maar niet iedereen is het daarmee eens 3. Voor meer informatie, zie Wegaf en Amenemhat Sobekhotep.

Prenomens in de Tweede Tussenperiode

Julien Siesse kwam, na een onderzoek naar de prenomens in de Tweede Tussenperiode, tot de conclusie dat er een soort mode ontstond in verschillende patronen prenomens. Aan het begin van XIII hadden veel koningen het patroon x-ka-re, zoals Sekhemkare, en x-ib-re, zoals Hotepibre; op een paar uitzonderingen na worden deze patronen pas weer gebruikt in dynastie XVIII. 4 In het midden was het patroon Kha-x-re populair, en aan het eind Mer-x-re. 5 Daarna kwam Djed-x-re, dat werd opgevolgd door Aa-x-re van veel Hyksoskoningen uit dynastieën XIV en XV, en de eerste koningen van XVIII. 6

Dankzij deze conclusies kunnen een aantal koningen die niet vermeld worden in de bewaard gebleven delen van de Turin Canon, in ieder geval ongeveer geplaatst worden.

Wegaf

Khutawyre Wegaf
ca.1473-1471

Karnak-lijst: 51. Khutawyre
Turin Canon: Khutawyre, 2 jaar 3 maand 24 dagen

In Avaris is een zegeling gevonden die de co-heerschappij van Amenemhat III en IV vermeldt, maar stijlelementen heeft uit dynastie XIII. 7 Amenemhat IV werd in 1475 aangesteld als co-heerser, en Amenemhat III stierf in 1470; Wegaf zal voor 1470 al aan de macht zijn geweest. Als je de onderstaande bewijzen uit Cusj combineert met de totale lengte van zijn dynastie kan hij tussen 1474-1470 hebben geregeerd.

Ook dynastie XIV lijkt rond 1475/1470, de jaren van de co-heerschappij van Amenemhat III en IV, te zijn ontstaan.

De Turin Canon noemt Wegaf als eerste van XIII, en Amenemhat Sobekhotep komt pas 15 regels later. Dit wordt naar een theorie van Kim Ryholt 3 meestal omgedraaid: de schrijver van de Canon heeft dan de prenomens van deze koningen, die beide -Khutawy- bevatten, met elkaar verward. Maar de redenen om dit te doen zijn te weerleggen als dynastie XIII al begon in de laatste dagen van XII. Er is een Bijbelse reden om juist Amenemhat Sobekhotep op zijn plek te houden die de Turin Canon aan hem geeft; zie bij hem.

In Cusj

Amenemhat Sobekhotep is net als de laatste koning en koningin van XII, Amenemhat IV (1475-1466) en Sobekneferu (1466-1462), gevonden van de oostelijke delta tot de zuidelijke grens van Egypte, in Semna in het noorden van Cusj. Wegaf is alleen gevonden in de regio van Thebe en de forten van Cusj. 8 Dat is geen probleem zolang de eerste koningen van XIII tegelijk regeerden met de laatsten van XII. Wegaf kan begonnen zijn als heerser over het zuidelijkste deel van Egypte. Dat kan verklaren waarom Manetho XIII in Diospolis (Thebe) plaatst, en de Turin Canon in Itj-tawy. Op een gegeven moment zullen ze de macht hebben overgenomen in Itj-tawy.

Toch zijn ook Amenemhat III (1518-1470), IV en Sobekneferu in het zuiden gevonden, in de periode waarin naar mijn mening dynastie XIII ontstond. In Koumma en Semna in Cusj werd door hen de hoogte van de Nijlvloed bijgehouden. Daar zijn gevonden van Amenemhat III de jaren 1 (de vloed uit ongeveer september 1517), 5 (1513), 7-9 (1511-1509), 13-14 (1505-1504), 22-24 (1496-1494), 30-32 (1488-1486), 36-37 (1482-1481), 40-41 (1478-1477), 43 (1475) en mogelijk 44 (1474). Amenemhat IV registreerde in Semna de vloed van jaar 5-8 (1470-1467) en Sobekneferu die van jaar 3 in Koumma (1463). Daarna worden nog vermeld uit dynastie XIII ene Nerikare met jaar 1 in Semna, en Amenemhat Sobekhotep met jaar 2 (1449) in Semna en 4 (1447) in beide plaatsen. 9

Dat Nerikare en Amenemhat Sobekhotep ook de vloedstanden bijhielden betekent dat ze zich als de rechtmatige opvolgers zagen van XII, en na hen regeerden. Zolang XIII naast XII begon zegt de afwezigheid van alle eerdere koningen juist niet veel. Als Wegafs datering afhankelijk is van de overgebleven registraties van de Nijlvloed, is er genoeg ruimte om zijn 2 jaar tussen bijvoorbeeld 1494-1488, 1486-1482, 1481-1478 of 1474-1470 te plaatsen. 1474-1470 past goed bij de 153 jaar voor het totaal van de dynastie, en de mogelijke datering van Qemau Siharnedjheritef, zolang de tien koningen tussen Qemau Siharnedhjeritef en Hor I heel kort regeerden.

Standbeeld, scarabee en Sekhemkare

Op de achterkant van een standbeeld uit Medamud staat Wegafs naam aan beide kanten van de titels van Kay Amenemhat VII, de voorganger van Amenemhat Sobekhotep in de Turin Canon. Volgens Ryholt betekent dit dat Wegaf na Amenemhat VII regeerde. Thomas Schneider denkt dat Kay Amenemhat alleen de stichter van de dynastie noemde. 3

Een scarabee van Wegaf hoort bij de Sobekhotep-groep van scarabeeën. Deze groep bestaat uit Khendjer (1447-ca.1442), Sekhemre Sewadjtawy Sobekhotep, Neferhotep I, Khaneferre Sobekhotep, Khahotepre Sobekhotep, Ibiau, Ay en Merhotepre Ini (ca.1361-1359). Wegaf moet dan in hun tijd geregeerd hebben. 10 Zoals al blijkt uit de dateringen bestond de Sobekhotep-groep behoorlijk lang. Wegaf regeerde mogelijk slechts 25 jaar eerder dan Khendjer, voor een soort scarabee dat minstens 85 jaar bestond is dat geen extreem lange uitbreiding.

In Kahun, de arbeidersstad van Senusret II (1546-1527), zijn een aantal papyri gevonden uit de begintijd van XIII. Ze noemen wel Sekhemre Khutawy (Amenemhat Sobekhotep), maar niet Wegaf. Een van deze papyri is gedateerd op jaar 3 van Sekhemkare, de prenomen van Wegafs opvolger, en noemt in regel 9 het jaar 5 van een niet gespecificeerde eerdere koning. Wegaf regeerde maar 2 jaar. 11 Als Wegaf rond 1472 regeerde, was jaar 3 van zijn opvolger ongeveer 1469. Jaar 5 kan dan alleen van Amenemhat IV zijn (1471/0).

Amenemhat Sonbef

Sekhemkare Amenemhat Sonbef
ca.1471-1467

Turin Canon: Amen(?)[emhat …] jaar […]

Van hem is jaar 5 gevonden. 2

Volgens Ryholt zijn dubbele prenomens een patroniem, waarmee de koningen van XIII hun macht legitimeerden. Amenemhat Sonbef is dan Amenemhat(s zoon) Sonbef. 12 Het zou betekenen dat Wegaf niet werd opgevolgd door een familielid, maar door een zoon van Amenemhat III (1518-1470) of Amenemhat IV (1475-1466). III was waarschijnlijk slechts de vijfde generatie na Amenemhat I (1640-1611) 13, dus de bedoelde vader zal IV zijn geweest, die in de hier voorgestelde periode voor Sonbef regeerde. Als IV een zoon aanstelde in het zuiden kan dat verklaren waarom zijn opvolgster, Sobekneferu (1466-1462), op haar monumenten alleen III noemt, en IV negeert 14.

Wegaf was mogelijk de generaal Wegaf, die vermeld wordt op een scarabee, en dus niet van koninklijke afkomst 15; Sonbef, de voor zover bekend eerste koning met een dubbele prenomen, liet daarmee zien dat hij wel een legitieme heerser was.

Ameny Qemau

De Turin Canon heeft, in de regel van de vorige koning: lacuna, 6 jaar. Ameny Qemau, die voor zover bekend niet wordt vermeld in de overgebleven delen van de Canon, hoort thuis ergens aan het begin van XIII 12, en Julien Siesse plaatst hem hier 9.

Ameny is een afkorting van Amenemhat. 16 Als Qemau hier thuishoort was hij dus een broer van Sonbef. Zijn naam is gevonden bij twee piramides. Bij degene die als laatst ontdekt werd is volgens Aidan Dodson zijn naam mogelijk over die van een ander geschreven.

Hij is begraven in een piramide in Dahshur; een prinses Hatshepsut, begraven in een piramide die ontdekt werd in 2017, is mogelijk zijn dochter. 17

Qemau Siharnedjheritef

Hotepibre Qemau Siharnedjheritef
-ca.1461

Zoals Ryholt heeft vastgesteld heette hij Qemau Siharnedjheritef, ofwel Qemau(’s zoon) Siharnedjheritef, en niet SiAamu (zoon van de Aziaat) Harnedjheritef, of Siqemau Harnedjheritef. 18

Sobekneferu

Hij regeerde, ook volgens Ryholt 19, logischerwijs direct na zijn vader. Ryholt geeft hem 1-5 jaar. 20 Als de 6-jarige lacuna in de Turin Canon niet voor niets die lengte had, regeerde Qemau Siharnedjheritef het grootste deel van deze periode. Het plaatst hem tijdens, en mogelijk kort na, Sobekneferu (1466-1462), de laatste heerser van XII.

In dat geval is een vondst uit Avaris interessant. Daar werd een standbeeld van hem gevonden, dat opgedragen was aan Ptah van Memphis, samen met een beeld van Sobekneferu, dat opgedragen was aan versies van Horus en Sobek uit de Faiyum (foto). Het is mogelijk dat beide beelden daar later heen zijn gebracht, maar dat hoeft niet. 21

In Syrië en Israël

De naam Hotepibre is gevonden op een scepter in Ebla in Syrië. Deze naam heeft geen cartouche, maar de scepter kan gemaakt zijn in Syrië, en volgens Ryholt is het mogelijk dat de naam Hotepibre, in hiërogliefen die van Egyptische kwaliteit zijn, daar later op is geplakt Dat verklaart de afwezigheid van de cartouche. Het is daarom ook mogelijk dat een begin Se- is verdwenen. In dat geval was de prenomen Sehotepibre, en komen ook Amenemhat I, Sehotepibre I en Sehotepibre II in aanmerking. 22 Als dat laatste niet het geval was onderhield Qemau Siharnedjheritef contacten met Ebla, en zal hij na Sobekneferu hebben geregeerd.

Een koning Hotepibre is bekend van drie scarabeeën, waarvan er twee zijn gevonden in Jericho/Israël; van de derde is onbekend waar hij vandaan komt. Ryholt denkt dat dit de prenomen kan zijn van Khamudi (1285-mogelijk 1273). 23 Dat is onmogelijk. Jericho werd verwoest in 1406, en zou nog lang onbewoond blijven (Joz 6:20, 24, 26). De vorm van de prenomen past eerder bij het begin van dynastie XIII. Hotepibre kan dan de bekende Hotepibre zijn, die al ten noorden van Egypte gevonden is.

Amenemhat V

Sekhemkare Amenemhat V
ca.1461-1458/7

Turin Canon: [A]menemhat[re …] 3 of 4 jaar

Met hem verdwijnen de dubbele prenomens bijna helemaal uit deze dynastie. Als zijn plaatsting in de tijd klopt waren dubbele prenomens ook niet meer nodig: Sobekneferu, de laatste heerser van XII, was in 1462 gestorven.

Sehotepibre I

Turin Canon: Sehotepibre […] 1 […]

Vier koningen verderop heeft de Turin Canon nog een Sehotepibre. Een van beide wordt meestal geïdentificeerd met Hotepibre, de prenomen van Qemau Siharnedjheritef, 24 maar het is niet nodig om meteen uit te gaan van een spelfout in de Canon. Er bestond namelijk zowel een Sewadjenre Sehotepibre 25, waarbij Sehotepibre de nomen was, als een Horus Seusekhtawy, wiens prenomen Sehotepibre was 26. Als Qemau Siharndjheritef direct na Ameny Qemau regeerde kunnen beide Sehotepibres op hun plek blijven.

Iufni

Turin Canon: Iufni […]

Hij is alleen gevonden in de Turin Canon. Ryholt denkt, doordat zowel zijn voorgangers als opvolger deel waren van dezelfde familie, hij daar ook bij hoort. 27

Ameny Intef Amenemhat VI

Karnak-lijst: 37. Seankhibre
Turin Canon: Seankhibre […] 23 [dagen]

Zijn maar liefst driedubbele prenomen wordt vermeld in een cartouche.  28 Zijn mogelijk niet-koninklijke vader Intef zal een zoon zijn geweest van Amenemhat IV of V.

Nebnuni

Semenkare Nebnuni

Turin Canon: Semenkare […] 22 [dagen]

Hij is naast de Turin Canon alleen bekend van een stela, waarop hij voor Ptah en Horus staat, en zijn nomen en prenomen vermeld worden. De stela is ontdekt in Gebel el-Zeit, aan de kust van de Rode Zee in de Sinaïwoestijn, waar galeniet werd gewonnen. 29

Sehotepibre II

Turin Canon: Sehotepibre […] 1[+x maand,] 27 [dagen]

Zie Sehotepibre I.

Sewadjkare

Turin Canon: Sewadjkare […] 21[+x dagen]

Alleen bekend uit de Turin Canon.

Nedjemibre

Turin Canon: Nedjemibre […] 0 jaar 7 [maand …]

Alleen bekend uit de Turin Canon.

Sobekhotep

(Nebmaatre?) Sobekhotep

Turin Canon: Sobek[hotep]re zoon [van …] 2 […]

Hij is mogelijk de Nebmaatre die Siesse vermeldt tussen Sewadjenre Sehotepibre en Auibre Hor. Siesse noemt alleen de koningen uit de Turin Canon die ook daarbuiten zijn vermeld 25, wat het er niet altijd duidelijker op maakt. Nebmaatre hoort volgens Ryholt bij dynastie XVII, en volgens Von Beckerath bij XVI. 30 Hoe dan ook, van deze Sobekhotep is geen prenomen bekend, en de prenomen van zijn voorganger was ook van het type N-x-re.

Amenemhat Reniseneb

Turin Canon: Ren[ise]neb […] 4 maand […]

Naast de vermelding in de Turin Canon is hij alleen bekend van een kraal, waarop hij Amenemhat Reniseneb wordt genoemd. 31

Hor I

Auibre Hor I

Turin Canon: Auibre […] 7 [dagen]

Ryholt geeft hem 2 jaar. 32

Hors Nebty-naam, Neferkhau, was het tweede deel van de prenomen van Wepwawetemsaf, een koning aan het eind van XVI of begin XVII. Volgens Siesse betekent dit dat Hor eerder leefde. 33

Hij werd begraven in een schacht uit het Dahshur-complex van Amenemhat III, waar al eerder iemand was begraven. 17

(Sobek?)

Horus Khabau
Sekhemre Khutawy (Sobek?)

Horus Khabau wordt samen met Horus Hotepibtawy (Hor I) vermeld op een architraaf uit Tanis. Volgens Ryholt betekent dit dat Horus Khabau de opvolger was van Hor. Horus Khabau en zijn opvolger passen in een mogelijke lacunavermelding in de Turin Canon, in de regel van Hor. 19

Zijn onbekende nomen was volgens Ryholt mogelijk Sobek; deze nomen is bekend uit de eerste helft van deze dynastie. Ryholt geeft hem 3 jaar. 34 Sewadjkare en Nedjemibre komen daar ook voor in aanmerking, maar voor zover mij bekend zijn zij niet bekend buiten de Turin Canon om.

Hor …

Horus Djedkheperu
(Neri?)kare Hor …

De prenomen van Horus Djedkheperu eindigde met k3-r‘. Ryholt denkt dat hij een zoon was van Hor I, want zijn nomen begon met hrw, wat Hor(s zoon) … kan zijn. Horus Khabau is dan logischerwijs zijn broer. Ryholt geeft hem 2 jaar. 19

Hij wordt vermeld in zegelingen uit Uronarti, naast Khabau, maar voor Sedjefakare Kay Amenemhat. 19 Deze zegels waren gebruikt om brieven en dergelijke te verzegelen, tot ze werden geopend; de zegels werden in een hoek gegooid, en in weken of maanden, maar maximaal een jaar, telkens opgeruimd. 35 Djedkheperu, Khabau en Amenemhat hoeven samen dus maar een paar maanden geregeerd te hebben.

Nerikare

Een koning van wie alleen de prenomen Nerikare bekend is, wordt vermeld met een jaar 1 in Semna, Cusj, waar sinds de tijd van Amenemhat III de hoogte van de Nijlvloed werd bijgehouden. 9 Dit is volgens Ryholt de Nerikare die vermeld wordt op een stela uit Thebe. 12 Sobekneferu, de laatste heerser van XII, hield in Cusj ook de Nijlvloed bij, dus Nerikare zal in ieder geval na 1462 hebben geleefd. Twee koningen wiens (volledige) prenomen nog onbekend is, zijn deze …kare en Amenemhat Reniseneb.

Kay Amenemhat VII

Sedjefakare Kay Amenemhat VII
-1451

Turin Canon: Sedjefa[…]kare […] jaar […]

Zijn naam is vermeld in graffiti in de tombe van koningin Khuit I in Saqqara. Ryholt geeft hem “without further evidence” 6-7 jaar. 36

Zijn patroniem, Kay, kan een afkorting zijn van Sobekhotep. 37

Amenemhat Sobekhotep

Sekhemre Khutawy Amenemhat Sobekhotep
1451-1447

Karnak-lijst: 36. Sekhemre Khutawy
Turin Canon: Sekhemre Khutawy Sobekhotep […] jaar […]

Papyrus Kahun IV.1 is gedateerd op jaar 1 van Sekhemre Khutawy, en vermeldt “Het tweede (?) jaar.” De papyrus noemt alle leden van het huishouden van lectorpriester Khakaure Sneferu, waaronder zijn zoon Senusret-Seneb, die geboren werd in een jaar 40. Tussen jaar 40 en jaar 1 kan daarom niet veel meer dan een generatie zitten.  38 Jaar 40 zal van Amenemhat III zijn geweest (1479/8); als onderstaande datering van Amenemhat Sobekhotep klopt past het net.

Datering

Zijn jaren 2 en 4 worden vermeld in Cusj, waar sinds Amenemhat III de hoogte van de Nijlvloed werd bijgehouden. 9 De laatste van dynastie XII die daar de Nijlvloed markeerde was Sobekneferu (1466-1462); Amenemhat Sobekhotep zal na haar hebben geregeerd.

Voor de redenen waarom hij juist niet aan het begin van de dynastie hoeft te worden geplaatst, zie bovenaan, onder Wegaf. Een andere reden is papyrus Boulaq 18. Hierin wordt vizier Ankhu genoemd, een tijdgenoot van Amenemhat Sobekhoteps opvolger Khendjer, en twee keer de naam van Khendjers voorganger. Zowel Gardiner, Borchardt als Quirke lazen hier [Sobek]hotep en Amenemhat Sobekhotep, maar Ryholt vond de naam onduidelijk. Onafhankelijk van wie Khendjers voorganger was, kan hij gedateerd worden; volgens de papyrus werd in jaar 3 op III akhet 17 en 18 in Medamun, bij Thebe, het Montu-feest gevierd. Dit feest wordt ook genoemd in het archief van Illahun, op II akhet 14 en 22, en viel toen tegelijk met ḫnp-š’w, een feest op de dag na nieuwe maan. III akhet 16 was daarom de dag van nieuwe maan. 39

In de periode na Sobekneferu is de eerste passende nieuwe maan die van III akhet 17, 4 november 1449. De maan was dan al een dag eerder onzichtbaar vanaf de grond, door bijvoorbeeld wolken. In ieder geval was in november en december het weer in Thebe niet altijd goed genoeg om goede observaties van de maan te doen. 40

Amenhotep Sobekhotep en de Bijbel

Die ene dag verschil voor de nieuwe maan kan belangrijk zijn, om mijn datering van Amenemhat Sobekhotep de deur uit te zetten. Maar er zijn nog twee redenen om zijn kroning toch in 1451 te plaatsen.

Uit Mozes’ verslag van de exodus kan je concluderen dat de laatste koning van Egypte uit de familie van de farao van de slavernij, ofwel Amenemhat I (1640-1611), vlak voor de exodus (1446) was gestorven. God zei tegen hem: “Ga, keer terug naar Egypte, want al de mannen die u naar het leven stonden, zijn gestorven.” (Ex 4:19) Dit is te verbinden met de koning van Egypte die vlak voor de exodus stierf (Ex 2:23). Een nieuwe familie zal zich niet druk hebben gemaakt over een prins uit een familie die geen macht meer had.

Eusebius schrijft dat het totaal van dynastie XII 245 jaar was. Dit getal past helemaal nergens bij, maar het lijkt geen kopieerfout; de Armeense vertaling heeft ook 245. Ze kunnen daarom uit Manetho komen en betrouwbaar zijn. Als je vanaf het begin van de dynastie in 1640 alle regeringen optelt, de co-heerschappijen dubbel rekent en de co-heerschappij van Amenemhat III met IV in het jaar 44 van de eerste laat beginnen, kom je met de 245 uit op 1447, een jaar voor de exodus. De laatste koninklijke afstammeling van Amenemhat I stierf dan in 1447.

Amenemhat Sobekhotep kan met zijn dubbele nomen alleen familie zijn geweest van zijn voorgangers. Zijn opvolger, Khendjer, heeft een Semitische naam, en was daarom mogelijk een Kanaäniet of Amoriet. Uit heel dynastie XIII is Amenemhat Sobekhotep de laatste met een dubbele nomen. Als Eusebius’ 245 jaar inderdaad het totaal is van de familie van Amenemhat I, en daar de eerste koningen van XIII in meegeteld mogen worden, Amenemhat Sobekhotep ergens na Sobekneferu regeerde en de datum uit papyrus Boulaq 18 inderdaad een dag scheef zit, is Amenemhat Sobekhotep de enige kandidaat voor de laatste koninklijke afstammeling van Amenemhat I. Hij was dan de laatste van de mannen die Mozes naar het leven stonden.

Khendjer

Userkare Khendjer
1447-ca.1442

Turin Canon: User[ka]re Nydjerre […] jaar […]

Nydjerre is een spelfout voor Khendjer. 41

Khendjer is een Semitische naam, en komt van ḫ(n)zr (Ugaritisch ḫnzr), en betekent beer (mannetjesvarken). 42 Op steenblokken van zijn onafgemaakte piramide zijn de dateringen I akhet 10 in jaar 1 en IV akhet 5 in jaar 5 gevonden. 43

Khendjer en een koning wiens Nebty-naam Userkhau was, zijn begraven in piramides in zuidelijk Saqqara. 17 Userkhau is verder onbekend.

In de Bijbel

Tijdens de exodus heersten er meerdere koningen over Egypte (Psalm 105:30). Als mijn theorie klopt dat dat in Exodus te lezen is door de verschillende titels “de farao” en “de koning van Egypte” van elkaar te scheiden, stuurde God Mozes niet alleen naar de farao (Ex 3:10-11), maar ook naar de koning van Egypte (Ex 3:18). De koning van Egypte is dan de opvolger van Amenemhat Sobekhotep, ofwel Khendjer, de koning van Egypte tijdens de exodus.

Over het bezoek aan de koning van Egypte wordt slechts één vers besteed (Ex 5:4). Hem werd als eerste gemeld dat de Israëlieten waren gevlucht, maar voor zover opgeschreven is reageerde alleen de farao van de exodus, ofwel Nehesy, daarop (Ex 14:5).

Imyremeshau

Semenkhkare Imyremeshau
ca.1442-

Turin Canon: [Semenkh]kare Imyremeshau […] 4 [dagen]

Semenkhkare Imyremeshau wordt vermeld in Tanis. 44 Imyremeshau betekent generaal. In families met veel militairen werd de titel soms gebruikt als voornaam. 45

Ryholt denkt dat Imyremeshau en zijn twee opvolgers samen zo’n 10 jaar regeerden, wat hij concludeert door de jaren 3 en 5 van de onder Amenemhat Sobekhotep al genoemde papyrus Boulaq 18 aan Imyremeshau toe te wijzen, en de datum III shemu 18 uit jaar 5 dat gevonden is bij het onafgemaakte piramidecomplex naast dat van Khendjer aan een van Khendjers opvolgers, mogelijk Intef. 46 Het is in ieder geval niet zeker dat het jaar 5 uit Boulaq 18 van dezelfde koning is als die van jaar 3. 47

Intef IV

Sehotepkare Intef IV

Karnak-lijst: 23. Intef
Turin Canon: [Sehotep]ka[re] Intef […] 3 [dagen]

De prenomen Sehotepkare is vermeld op een cyclinder. 48

Seth

Meribre Seth
-ca.1432

Turin Canon: [Mer]ib[re] Seth […] 6 [dagen]

Stela JE 35256, gedateerd op jaar 4 en ontdekt in Abydos, was volgens Ryholt oorspronkelijk gegraveerd met de nomen, prenomen en Horus-naam van Meribre Seth. Dit beeld werd later toegeëigend door Neferhotep I, twee koningen later. 49

De verso van papyrus Brooklyn 35.1446 is gedateerd op jaar 1 en 2 van Sekhemkare Sewadjtawy Sobekhotep, en de jaren 5(?) en 6 van de recto van de papyrus zullen van een van zijn voorgangers zijn geweest. Welke wordt helaas niet duidelijk. 50

Sekhemre Sewadjtawy Sobekhotep

Sekhemre Sewadjtawy Sobekhotep
ca.1432-1428

Turin Canon: Sekhemkare [Sewadjtawy] Sobekhotep, 4 jaar 2 maand […] dagen

Hij was niet van koninklijke afkomst. Van scarabeeën zijn zijn vader Mentuhotep, vader van de god (koning), en moeder Iuhetinu bekend. Zijn vrouw, koningin Nenni, wordt genoemd op een stela die nu in het Louvre staat. 51

Neferhotep I

Khasekhemre Neferhotep I
ca.1428-1417

Karnak-lijst: 34. Khasekhemre
Turin Canon: Khasekhemre Neferhotep, zoon van Haankhef, 11 jaar 1[+x = 1-5 of 10-11] maand […]

Net als zijn voorganger was hij niet van koninklijke afkomst. Zijn ouders waren de priester Haankhef en “de koninklijke moeder” Kemi. 52 Ondanks dat hij een zoon had, die ook Haankhef heette, werd hij opgevolgd door zijn twee broers, Sihathor en Khaneferre Sobekhotep. 53

De Boundary Stela uit Abydos is gedateerd op zijn jaar 4. 54 Deze Boundary was niet de grens van zijn rijk, want in de tekst op de stela verbiedt hij toegang tot de begraafplaats in Abydos.

Zijn Nebty-naam was Wepmaat, een naam die door Intef-Aa V dynastie XVII werd toegevoegd aan zijn prenomen. Volgens Siesse betekent dat dat Neferhotep eerder leefde. 33

Babylon

Hij was een tijdgenoot van een tijdgenoot van een tijdgenoot van Hammurabi (1429-1387), de eerste koning die van Babylon een groot rijk maakte.

Van Neferhotep I tot Hatshepsut

Sihathor

(Khawadjre/Menwadjre?) Sihathor
ca.1417

Turin Canon: Sihathor 0 jaar, […] 3 [dagen]

Siesse plaats de gevonden prenomen Khawadjre met een vraagteken bij hem. 25 De vorm van de prenomen past bij zijn voorganger en drie opvolgers.

Een cilinderzegel en een kraal met de prenomen Menwadjre, samen met de zin “born of the god’s father Haankhef”, kan van hem zijn; de enige andere twee koningen met deze vader, Neferhotep I en Khaneferre Sobekhotep, hadden een andere prenomen. Beide zijn helaas vreemd en verkeerd geschreven. Josef Wegner denkt dat de tekst gekopieerd is van een echt monument uit zijn tijd. 55

Volgens Ryholt benoemde Neferhotep I in zijn laatste maanden zijn broer Sihathor als co-heerser, en stierven ze rond dezelfde tijd. 56

In Abydos zijn drie koninklijke graven gevonden uit dynastie XIII. Een hiervan was van een Sobekhotep, meest waarschijnlijk Khaneferre, dicht bij een die er erg op lijkt, en van Neferhotep I kan zijn; zij waren actief in Abydos. Beide graven zijn gebouwd zoals het interieur van piramides uit XIII. Ten noorden van Khaneferres tombe ligt een ander graf, dat rond dezelfde tijd als het graf van Neferhotep I werd gebouwd en al verlaten werd toen net begonnen was met de bouw. Dit kan van hun broer Sihathor zijn geweest, die volgens de Turin Canon minder dan een jaar regeerde. Ryholts theorie is dan overbodig, zeker omdat er in heel XIII verder geen co-heerschappij bekend is. De bekende koningszoon Sihathor, die gestorven was toen Khaneferre regeerde, kan een gelijknamige zoon van Khaneferre zijn geweest, in plaats van de broer en eerdere koning. Een overleden koningszoon Sihathor wordt namelijk samen met Sobekhotep Miu, Sobekhotep Djadja en Haankhef Iykhernofret vermeld, samen met de ouders van Khaneferre, Haankhef en Kemi. 57

Khaneferre Sobekhotep

Khaneferre Sobekhotep
ca.1417-1408

Karnak-lijst: 33. Khaneferre
Turin Canon: Khaneferre Sobekhotep […]

Zijn Nebty-naam was Wadjkhau, een naam die door Sobekemsaf I uit dynastie XVII werd toegevoegd aan zijn prenomen. Volgens Siesse betekent dat dat Sobekhotep eerder leefde. 33

Van hem is een jaar 9 gevonden. 2 Josef Wegner schat zijn regering op 9-12 jaar. 58

Khaankhre Sobekhotep

Khaankhre Sobekhotep
ca.1408-1403

Karnak-lijst: 47. Khaankhre
Turin Canon: […]
Book of Sothis: 25. Concharis, 5 jaar. Next in the succession were 4 kings of Tanis, who ruled Egypt in the Seventeenth Dynasty for 254 years, according to the following computation. (Hierna volgen zes koningen van dynastie XV. Eusebius telt hen ook bij XVII.)

Van Khaankhre werd gedacht dat hij aan het begin van de dynastie heerste, tot Julien Siesse en Simon Connor eens goed naar al zijn vermeldingen keken en tot de conclusie kwamen dat hij tussen Khaneferre Sobekhotep en Khahotepre Sobekhotep in regeerde. In een inscriptie uit Elephantine is Khaankhres naam geschreven in maar één cartouche, net als bij Sekhemre Sewadjtawy Sobekhotep, Neferhotep I en Khaneferre. Khaankhres gelaatstrekken op een standbeeld lijken sterk op die van Khaneferre en Khahotepre. Bovendien zijn Khaankhres vijf namen net als die van Khaneferre geïnspireerd op die van Senusret II. 59 Ik plaats hem daarom direct na Khaneferre.

Concharis

Khaankhre zal Concharis zijn, de koning die volgens het Book of Sothis regeerde tussen Ramesse de zoon van Uaphres (Ramses XII?) en Silites, de eerste koning van dynastie XV. 60 De namen passen uitstekend bij elkaar.

Het blijft het Book of Sothis en dus is onduidelijk of de 5 jaar kloppen. Ryholt denkt dat hij kort regeerde, tussen 3 en 4,5 jaar. 61 Dat past bij de 5. Bij gebrek aan beter neem ik het daarom aan voor waar.

Merhotepre Sobekhotep

Merhotepre Sobekhotep
ca.1403-1401

Turin Canon: […]

Merhotepre Sobekhotep is vooral bekend van twee standbeelden uit Karnak, Cairo JE 39258 en Cairo CG 42027. 62 Zijn jaartallen zijn een schatting, gebaseerd op het aantal standbeelden. Ryholt geeft hem 3 jaar.

Hij komt niet in de Turin Canon voor, maar kolom 7 is verdwenen na de vermelding van Khaneferre. Als je vergelijkt met kolom 8 is na Khaneferre ruimte voor 2 regels, niet slechts 1, zoals Thomas Schneider lijkt te zeggen 37 en Ryholt kennelijk ook als hij het over Merhotepre Sobekhotep heeft; zie onder. In die 2 regels kunnen zowel Khaankhre als Merhotepre staan. Anders is de eerste plek waar Merhotepre past pas na Ay, en dat past niet bij wat over hem bekend is.

Na Khaneferre

Vier koningen verder in de dynastie noemt de Turin Canon een Merhotepre; deze wordt door Siesse geïdentificeerd met zowel Merhotepre Ini als Merhotepre Sobekhotep. 4 Maar in een dynastie als XIII is dat niet nodig. Sekhemre Khutawy was de prenomen van twee koningen, Horus Khabau en Amenemhat Sobekhotep, en Sekhemkare was dat van zowel Amenemhat Sonbef als Amenemhat V. Sehotepibre was niet alleen de prenomen van Amenemhat I, maar ook een prenomen en een nomen van twee koningen uit deze dynastie.

Dat de Merhotepre die Ay opvolgde Ini was, omdat Sobekhotep eerder moet hebben geregeerd, blijkt uit Sobekhoteps zegelingen.

Vijf koningen uit XIII hadden zegels waarin ze hun ouders vermelden. Vier daarvan zijn Sekhemre Sewadjtawy Sobekhotep en zijn drie directe opvolgers, Neferhotep I en zijn twee broers Sihathor en Khaneferre Sobekhotep. Daarnaast bestaan er zegelingen met de moeder van de koning, Nubhotepti, en een koning Sobekhotep. Dit was niet Sekhemre Sewadjtawy of Khaneferre, want hun moeders heetten Iuhetibu en Kemi. Een zegelindruk die gevonden is in Tukh noemt de vader van koning Mer[…]re Sobekhotep; zijn naam is helaas onleesbaar, maar het was duidelijk niet Mentuhotep of Haankhef, de vaders van Sekhemre Sewadjtawy en de drie broers. Ryholt plaatst Merhotepre Sobekhotep daarom op de plek waar door Siesse Khaankhre Sobekhotep is geplaatst. Van Ibiau en Ay zijn namelijk geen genealogische zegels bekend. 63

Merhotepre zal minstens in de buurt van de andere koningen met genealogische zegels hebben geregeerd, dus tussen Khaneferre en Khahotepre.

Khahotepre Sobekhotep

Khahotepre Sobekhotep
ca.1401-1396

Karnak-lijst: 46. Khahotepre
Turin Canon: Khahotepre, 4 jaar 8 maand 29 [dagen]

Ibiau

Wahibre Ibiau
ca.1396-1385

Turin Canon: Wahibre Iaib, 10 jaar 8 maand 28 dagen

Ibiau is de laatste koning van het Middenrijk die nog vermeld wordt in Byblos. 64

Ay

Merneferre Ay
ca.1385-1361

Turin Canon: Merneferre, 23 jaar 8 maand 18 dagen

Tijdens zijn regering werden er steeds minder monumenten gemaakt. Hij werd begraven in een piramide in de regio van Memphis. 65

Zijn dochter Reditenes was een voormoeder van de gouverneurs van El-Kab, een familie die niet alleen belangrijk was in hun tijd, maar ook voor de chronologie.

Het einde van het Middenrijk

Ay is de laatste koning die zowel in Boven- als Beneden-Egypte wordt vermeld; zijn opvolger is de eerste die alleen bekend is uit het zuiden. 66 Van alle koningen die na hem regeerden is weinig tot soms helemaal niets teruggevonden. Ze bouwden monumenten in voor zover bekend alleen Abydos, Thebe, Deir el-Bahari, Gebelein en Edfu, allen in het zuiden van Egypte. 2 Itj-tawy, de hoofdstad van XII en hun opvolgers van XIII, werd kennelijk onder Ay of zijn opvolger verlaten. Om Ryholt te citeren: “the administration seems to have completely collapsed.” 67

Het was niet alleen Egypte waarin alles minder werd. Op het Sinaï-schiereiland is het eerste Egyptische aardewerk van na het begin of midden van dynastie XIII, dat aan het eind van de Hyksosheerschappij, of zelfs pas aan het begin van dynastie XVIII. In deze verlaten periode focusten de bewoners van Avaris hun handel op de zee. Het enige bewijs voor contact tussen de Hyksosgebieden in Egypte en zuidelijk Israël, is gevonden in Askelon. 68

Relatie met Israël

In Israël is Ays regering de tijd van Jozua (1406-1379) en de eerste onderdrukker, Cusjan Risjataïm (1369-1361), die vanuit Aram-Naharaïm, in het noordoosten van Syrië, machtig genoeg was om Israël 8 jaar lang onder de duim te houden.

In de standaardchronologie was dynastie XVIII op dit moment de baas in Israël, en zijn een onderdrukking door een Arameeër, een bevrijding door Othniël en de daaropvolgende 40-jarige rustperiode (1361-1321), niet te plaatsen.

Ini

Merhotepre Ini
ca.1361-1359

Karnak-lijst: 50. Merhotepre
Turin Canon: Merhotepre, 2 jaar 2-4 maand 9 dagen

Sewadjtu

Sankhenre Sewadjtu
ca.1359-1356

Turin Canon: Sankhenre Sewadjtu, 3 jaar 2-4 maand […]

Ined

Mersekhemre Ined
ca.1356-1353

Karnak-lijst: 41. Mersekhemre
Turin Canon: Mersekhemre Ined, 3 jaar 1 maand 1 [dag]

Siesse identificeert hem met Mersekhemre Neferhotep II. 25 Zie Merhotepre Sobekhotep, zes koningen voor hem, voor de redenen waarom een identificatie die alleen gebaseerd is op dezelfde prenomens, niet nodig is. Er is plek genoeg in de dynastie voor een tweede Mersekhemre.

Hori

Sewadjkare Hori
ca.1353-1348

Turin Canon: Sewadjkare Hori, 5 jaar […] 8 [dagen]

Merkaure Sobekhotep

Merkaure Sobekhotep
ca.1348-1346

Karnak-lijst: 42. Merkaure
Turin Canon: Merkau[re] Sobek[hotep], 2 jaar […] 4 dagen

Zijn naam komt voor op twee standbeelden uit Karnak, Cairo JE 43599 en Louvre A 121. 62 Op beide stelae staat een zoon van hem genoemd, Bebi en Sobekhotep. 69 Volgens Siesse werd hij opgevolgd door Mentuhotep V, Mershepesre Ini en Merkheperre 25, wat gezien het aantal koningen die hem opvolgden heel goed indirect kan zijn.

13 koningen

Van de koningen tussen Merkaure Sobekhotep en Dedumose I is zo weinig bekend, de Turin Canon bestaat op dit punt zo goed als niet meer, dat het niet nuttig is om meer te geven dan een lijstje. Elk nieuw punt is een nieuwe regel in de Canon:

  • […] 11 [dagen]
  • […] 3 [dagen]
  • […]
  • […]
  • […]
  • […]
  • […]
  • [Me]r[…]re […]
  • Merkheperre […]
    Een koning Merkheperre is bekend van een scarabee.
  • Merka[re …]
    Volgens Gardiner was hij Merkaure Mentuhotep. 70
  • […]
  • […]
  • […]dj[…]
    Mogelijk is hij onderstaande Merdjefare of Nimaatre Khendjer.

In deze lijst horen mogelijk thuis:

Merankhre Mentuhotep V staat vermeld op tweee standbeelden uit Karnak, Cairo CG 42021 en London BM EA 65429, die beiden erg lijken op die van Merhotepre Sobekhotep, Neferhotep II en Merkaure Sobekhotep. De stijl van het beeld in London lijkt meer op dat van Merhotepre Sobekhotep dan dat van Sobekemsaf I uit dynastie XVII. 71 Mentuhotep V zal tussen hen in hebben geregeerd.

Mersekhemre Neferhotep II is alleen bekend van twee standbeelden uit Karnak, Cairo CG 42023 en CG 42024. 62

Mershepesre Ini komt voor op een standbeeld uit Karnak, Benevent 268, dat al in de oudheid naar Zuid-Italië werd gebracht. Het lijkt erg op de standbeelden van Merhotepre Sobekhotep, Neferhotep II en Merkaure Sobekhotep. 62

Merdjefare is vermeld op een stela, nu in de collectie van Bernard Krief; deze lijkt erg op een stela uit Abydos (Philadelphia E 16021) uit de tijd van Intef VII uit dynastie XVII, en past bij de late XIII. 72

Van Seneferibre Senusret IV hem is een jaar 1 gevonden in een “biografische inscriptie”. 73 Op de “Rubenson plaque”, uit de tijd van Wegaf (ca.1472?), is later de naam Senusret toegevoegd; dit kan alleen Senusret IV zijn. 74 Zijn Nebty-naam was Seankhtawy, een naam die door Neferhotep III uit het begin van dynastie XVI werd toegevoegd aan zijn prenomen. Volgens Siesse betekent dit dat Senusret eerder regeerde. 33

Karnak-lijst: 45. Seneferibre

Nimaatre Khendjer wordt vermeld op stela Louvre C11 met de prenomen n-m3‘-n-ḫ‘-r‘ (Nimaatenkhare), een langere versie van Nimaatre, de prenomen van Amenemhat III; vergelijk de foto van C11, met de prenomen bovenaan links, met de langere versie van Amenemhats naam. Zowel stela C11 als Louvre C12, waar geen koning wordt genoemd, zijn van Amenyseneb, die opdracht kreeg om de tempels van Abydos te herstellen. 75 Het is niet zeker of hij in deze dynastie thuis hoort, maar hij is in ieder geval niet de bekende Khendjer, wiens prenomen Userkare was.

Dedumose I

Djedhotepre Dedumose I
ca.1330/25

Turin Canon: […]mes […]

Vanaf hier wordt de Turin Canon weer bruikbaar. ms, het enige fragmentje dat bewaard is gebleven, komt namelijk in geen enkele bekende prenomen voor tot de Late Periode. Dit moet dus een nomen zijn; de enig bekende nomen uit de hele Tweede Tussenperiode die past, is Dedumose. 76 Zijn jaartal is gebaseerd op het totaal van de dynastie, 153 jaar, in combinatie met de schatting van Wegafs jaartal en dat na Merkaure Sobekhotep nog 20 koningen heersten. Voor elk van hen is gemiddeld slechts 1,3 jaar beschikbaar.

Zijn Nebty-naam was Shedtawy, een naam die door Sobekemsaf II uit dynastie XVII werd toegevoegd aan zijn prenomen; volgens Siesse leefde Dedumose I daarom eerder. 33

Hij komt voor op de stela van s3 nswt (zoon van de koning) Khonsuemwaset uit Edfu (Cairo JE 38917), een stela die erg lijkt op de stela uit Edfu waarop Dedumose II, uit dynastie XVII, wordt vermeld. Siesse dateert Dedumose I aan het eind van XIII, en Dedumose II in een latere fase, maar Gardiner en Ryholt plaatsen beiden kort na elkaar. 77

Manetho

Manetho schreef volgens Josephus: Tutimaeus (Dedumose). In his reign, for what cause I know not, a blast of God smote us; and unexpectedly, from the regions of the East, invaders of obscure race marched in confidence of victory against our land. By main force they easily seized it without striking a blow; and having overpowered the rulers of the land, they then burned our cities ruthlessly, razed to the ground the temples of the gods, and treated all the natives with a cruel hostility, massacring some and leading into slavery the wives and children of others. Finally, they appointed as king one of their number whose name was Salitis.

Salitis is de eerste koning van dynastie XV. Zijn tweede opvolger, Khyan, wordt vermeld in de tijd van Neferhotep I (ca.1428-1417) en Khaneferre Sobekhotep (ca.1417-1408), bijna een eeuw voor Dedumose I; Salitis was dus niet zijn tijdgenoot. Wel kan de toenmalige opvolger van Salitis het gebied van Dedumose hebben veroverd en kan Manetho dat hebben gekoppeld aan het begin van de Hyksosheerschappij in heel Egypte. Waar Dedumoses opvolgers regeerden is onbekend, maar een stela van een van zijn opvolgers komt mogelijk uit de regio van Memphis.

Ibi

Turin Canon: […]maatre Ibi […]

Hor II

Turin Canon: […]webenre Hor […]

Se[…]kare

Turin Canon: Se[…]kare […]

(Sankhptahi?)

Turin Canon: […]qenre […]

Hij is mogelijk Seheqenre Sankhptahi, die met jaar 1 vermeld wordt op de stela van Nebsumenu, mogelijk in de regio van Memphis. 78

Een prins Sankhptahi wordt samen met onder andere twee van zijn zussen, Minemaes en Sit[…], vermeld op een stela waarvan veel verwoest is; als dit de koning van die naam is was hun vader mogelijk zijn voorganger Se[…]kare. 69

…re

Turin Canon: […]re […]

…enre

ca.1320

Turin Canon: […]en(re) […]

Na hem heeft de Turin Canon een regel waarvan alleen nog het woord “koningen” te lezen is, en dus mogelijk de optelling van de dynastie is. …enre zal de laatste van XIII zijn geweest. Hij regeerde dan ca.1320, zo’n 153 jaar na Wegaf.

laatste wijziging: 24 maart 2022

  1. Metropolitan Museum of Art, CC0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=60936988[]
  2. AEC, p. 181[][][][]
  3. AEC, p. 175[][][]
  4. Siesse (2015), p. 76[][]
  5. Siesse (2015), p. 94[]
  6. Siesse (2015), p. 92[]
  7. Forstner-Müller en Reali (2018), p. 91, met voetnoot 7[]
  8. Julien Siesse, L’identité du fondateur de la 13e dynastie : Amenemhat-Sobekhotep ou Ougaf? in Sésostris III et la fin du Moyen Empire, Cripel 31 (2016-2017), p. 168[]
  9. Julien Siesse, L’identité du fondateur de la 13e dynastie : Amenemhat-Sobekhotep ou Ougaf? in Sésostris III et la fin du Moyen Empire, Cripel 31 (2016-2017), p. 169[][][][]
  10. Julien Siesse, L’identité du fondateur de la 13e dynastie : Amenemhat-Sobekhotep ou Ougaf? in Sésostris III et la fin du Moyen Empire, Cripel 31 (2016-2017), p. 167[]
  11. Kitchen (1967), p. 45[]
  12. AEC, p. 177[][][]
  13. Royal Families, p. 92[]
  14. Royal Families, p. 95[]
  15. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]
  16. AEC, p. 177; Royal Families, p. 93[]
  17. Josef Wegner, Two Recently Discovered Burial Chambers of the 13th Dynasty at Abydos: Evidence for Tombs of the Brother-Kings Sobekhotep IV and Sahathor, in Guardian of Ancient Egypt, Studies in Honor of Zahi Hawass, Volume III (2020), p. 1666[][][]
  18. K. S. B. Ryholt, Hotepibre, A Supposed Asiatic King in Egypt with Relations to Ebla, in Bulletin of the American Schools of Oriental Research, No. 311 (Aug., 1998), p. 1-2[]
  19. AEC, p. 178[][][][]
  20. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]
  21. K. S. B. Ryholt, Hotepibre, A Supposed Asiatic King in Egypt with Relations to Ebla, in Bulletin of the American Schools of Oriental Research, No. 311 (Aug., 1998), p. 2-3[]
  22. K. S. B. Ryholt, Hotepibre, A Supposed Asiatic King in Egypt with Relations to Ebla, in Bulletin of the American Schools of Oriental Research, No. 311 (Aug., 1998), p. 1, 3-4[]
  23. Vera Müller, Chronological Concepts for the Second Intermediate Period and Their Implications for the Evaluation of Its Material Culture, in The Hyksos Ruler Khyan and the Early Second Intermediate Period in Egypt: Problems and Priorities of Current Research, Proceedings of the Workshop of the Austrian Archaeological Institute and the Oriental Institute of the University of Chicago, Vienna, July 4-5, 2014 (2018), p. 212[]
  24. AEC, p. 177-178[]
  25. Siesse (2015), p. 77[][][][][]
  26. AEC, p. 176[]
  27. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]
  28. Royal Families, p. 102[]
  29. Georges Castel and Georges Soukiassian: Dépôt de stèles dans le sanctuaire du Nouvel Empire au Gebel Zeit, BIFAO 85 (1985), ISSN 0255-0962, p. 290, pl. 62, geciteerd op Wikipedia[]
  30. Siesse (2015), p. 80[]
  31. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]
  32. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]
  33. Siesse (2015), p. 90[][][][][]
  34. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]
  35. Ryholt (2012), p. 113[]
  36. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]
  37. AEC, p. 179[][]
  38. F. Ll. Griffith (editor), The Petrie Papyri, Hieratic Papyri from Kahun and Gurob (principally of the middle kingdom) (1898), p. 27[]
  39. AEC, p. 422-424[]
  40. Krauss (2015), p. 363[]
  41. K. S. B. Ryholt, Hotepibre, A Supposed Asiatic King in Egypt with Relations to Ebla, in Bulletin of the American Schools of Oriental Research, No. 311 (Aug., 1998), p. 4, voetnoot 7[]
  42. William A. Ward, Comparative Studies in Egyptian and Ugaritic, in Journal of Near Eastern Studies, Vol. 20, No. 1 (Jan., 1961), p. 34[]
  43. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC (1997), p. 193-195, geciteerd op Wikipedia[]
  44. William Matthew Flinders Petrie, Tanis I (1889), 17 B op Plate III, vergelijk de cartouches[]
  45. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC (1997), p. 221f., volgens pharaoh.se[]
  46. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c. 1800 – 1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]
  47. AEC, p. 423, voetnoot 115[]
  48. W. M. Flinders Petrie, Scarabs and cylinders with names (1917), p. xviii[]
  49. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c.1800-1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]
  50. J. von Beckerath, Notes on the Viziers ‘Ankhu and ‘Iymeru in the Thirteenth Egyptian Dynasty, in Journal of Near Eastern Studies, Vol. 17 No. 4 (okt. 1958), p. 266[]
  51. A.C. Mace, A Group of Scarabs Found at Lisht, in The Journal of Egyptian Archaeology, vol. 8 no. ½ (april 1922), p. 13[]
  52. Ancient Records, deel I, § 753[]
  53. Royal Families, p. 106[]
  54. Ancient Records, deel I, § 766-768[]
  55. Josef Wegner, Two Recently Discovered Burial Chambers of the 13th Dynasty at Abydos: Evidence for Tombs of the Brother-Kings Sobekhotep IV and Sahathor, in Guardian of Ancient Egypt, Studies in Honor of Zahi Hawass, Volume III (2020), p. 1677-1678[]
  56. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c.1800-1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]
  57. Josef Wegner, Two Recently Discovered Burial Chambers of the 13th Dynasty at Abydos: Evidence for Tombs of the Brother-Kings Sobekhotep IV and Sahathor, in Guardian of Ancient Egypt, Studies in Honor of Zahi Hawass, Volume III (2020), p. 1665-1682[]
  58. Josef Wegner, Two Recently Discovered Burial Chambers of the 13th Dynasty at Abydos: Evidence for Tombs of the Brother-Kings Sobekhotep IV and Sahathor, in Guardian of Ancient Egypt, Studies in Honor of Zahi Hawass, Volume III (2020), p. 1676[]
  59. Julien Siesse en Simon Connor, Nouvelle datation pour le roi Sobekhotep Khâânkhrê, in Revue d’Égyptologie 66 (2015), p. 227-247[]
  60. Met dank aan Robert de Telder, blog van 7 september 2015[]
  61. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c.1800-1550 BC (1997), p. 339, geciteerd op Wikipedia[]
  62. Siesse (2015), p. 82[][][][]
  63. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c.1800-1550 BC (1997), p. 225, 231-232, geciteerd op Wikipedia[]
  64. Ben-Tor (2018), p. 85[]
  65. Nadine Moeller – Gregory Marouard, The Context of the Khyan Sealings from Tell Edfu and Further Implications from the Second Intermediate Period in Upper Egypt, in The Hyksos Ruler Khyan and the Early Second Intermediate Period in Egypt: Problems and Priorities of Current Research, Proceedings of the Workshop of the Austrian Archaeological Institute and the Oriental Institute of the University of Chicago, Vienna, July 4-5, 2014 (2018), p. 189[]
  66. AEC, p. 180[]
  67. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c.1800-1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]
  68. Manfred Bietak en Karin Kopetsky, The Egyptian Pottery of the Second Intermediate Period from Northern Sinai and its Chronological Significance, in Orbis Biblicus et Orientalis 255, All the Wisdom of the East (2012), p. 114[]
  69. Royal Families, p. 107-108[][]
  70. Bennett (2002), p. 129[]
  71. Siesse (2015), p. 81-83[]
  72. Siesse (2015), p. 83-84[]
  73. AEC, p. 191-192[]
  74. Kitchen (1967), p. 47[]
  75. Ancient Records, deel I, § 781-783, 787[]
  76. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c.1800-1550 BC (1997), p. 156, geciteerd op https://pharaoh.se/turin-kinglist-column-8[]
  77. Siesse (2016), p. 123-134[]
  78. K.S.B. Ryholt, The Political Situation in Egypt during the Second Intermediate Period, c.1800-1550 BC (1997), geciteerd op Wikipedia[]

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *