Categorieën
2. Oude Rijk 3. Eerste Tussenperiode 4. Middenrijk

Rectificatie: het Middenrijk, deel 2

Drie standbeelden van Senusret III. 1, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=4814006)) Voor een herdatering waren er slechts drie opties voor hem.

Inleiding

In een eerdere post schreef ik dat mijn chronologie van het Middenrijk niet werkt, omdat het begon toen het Oude Rijk nog niet was afgelopen. In deze post plaats ik het pad naar een oplossing. In mijn op de Bijbel gebaseerde chronologie is er weinig ruimte voor een grote verandering, dus dit is voor zover ik weet de enige die daarin werkt.

De details komen later, in deze post zet ik alleen uiteen hoe ik op de nieuwe chronologie kom.

Middenrijk: dynastie XII

Dynastie XII is het begin van een nieuwe datering van het Middenrijk, omdat ze geplaatst kan worden met dank aan de vele nieuwemaansdatums (Egyptische datums waarop bekend is dat het nieuwe maan was) uit de tijd van Senusret III en Amenemhat III. Alle 24 datums uit Senusrets regering zijn meegenomen in het onderzoek. Als XII verder bij het Oude Rijk vandaan geplaast moet worden, maar toch niet te ver naar het heden toe kan schuiven doordat de Tweede Tussenperiode op zijn plek blijft, zijn er eigenlijk maar drie mogelijkheden om Senusret III te dateren. Zijn jaar 1 begon dan op 1512, 1487 of 1462. De Egyptische kalender zit namelijk zo in elkaar dat de maanstanden na precies 25 jaar op dezelfde datums weer ongeveer gelijk zijn. Maar als je zo veel nieuwemaansdatums hebt als uit de tijd van XII, valt het ongevere ervan op.

Dankzij deze 24 nieuwemaansdatums bleek al snel dat 1512 en 1462 afvallen. Voor beide jaren stond de maan 5 keer een dag te laat op de goede plek, en dat kan niet. De Egyptische maand begon namelijk met nieuwe maan. De maan werd toen alleen vanaf de aarde bekeken en omdat die manier nooit perfect is, is er eigenlijk maar één manier om een afwijking te krijgen. Als de maan door bijvoorbeeld wolken al een dag voor nieuwe maan gemist was, kon er worden aangenomen dat het al nieuwe maan was. De maan kan tenslotte niet pas een dag later onzichtbaar worden.

Als Senusrets jaar 1 in 1487 begon zitten slechts 3 van deze 24 maandateringen scheef, ze zijn dan een dag te vroeg. En dat verschil is zoals in de vorige alinea uitenegezet is, prima uit te leggen. Achteraf gezien past dit resultaat ook beter dan mijn vorige datering van Senusret, met jaar 1 in 1537. Daarin kwamen 6 datums een dag te laat en 1 zelfs een dag vroeger dan de ene te vroege dag die mogelijk is. Ik wist er toen duidelijk nog niet genoeg van. Voor het verbeterde overzicht van de maandateringen, zie hier.

Mijn nieuwe datering van dynastie XII wordt dan ook:

  • Amenemhat I, 1590-1561
    Hij is de farao uit Exodus 1:11. In deze chronologie stierf hij 45 jaar voor Mozes’ geboorte in 1526. Er is weinig ruimte voor de minstens 1 en mogelijk minstens 2 generaties die verstreken tussen van Amenemhats stedenbouw, aan het eind van zijn regering, en Mozes’ geboorte (Ex 1:12), maar het is genoeg.
  • Senusret I, 1570-1525
  • Amenemhat II, 1527-1490
  • Senusret II, 1496-1477
  • Senusret III, 1487-1449
  • Amenemhat III, 1468-1420
  • Amenemhat IV, 1425-1416
  • Sobekneferu, 1416-1412

Amenemhat III en de exodus

Amenemhat III 2

Amenemhat III reageert nu in de tijd van de exodus (1446). Alhoewel de farao van de exodus het overleefde, is Amenemhat niet de farao van de exodus; er is een betere kandidaat die aan alle acht kenmerken van deze farao voldoet of kan voldoen. Het land van de exodusfarao bleef bovendien achter zonder leger en voedsel en wat van Amenemhat bekend is laat weinig onrust zien. Hij zond zelfs nog na de exodus vele expedities naar de mijnen van Serabit el-Khadim, in het westen van het Sinaïschiereiland: in jaar 23 (1446/5), jaar 25 (1444/3), 27 (1442/1), 30 (1439/8), jaar 38 (1431/0), 40 (1429/8), 44 (1425/4) en 45 (1424/3), en mogelijk jaar 29 (1440/39). 3

Jaar 23 is kort na de exodus. De exodus was op 25 maart 1446, jaar 23 begon op 20 augustus 1446 en eindigde met 19 augustus 1446. Dit is opmerkelijk, want als de lezing van een paar inscripties uit Serabit el-Khadim van Michael S. Bar-Ron klopt, was dit een van Israëls rustplaatsen en lieten ze hier inscripties achter; zie hier. De nieuwe datering van jaar 23 bijt de datering van de exodus niet. De Israëlieten waren ruim voor 20 augustus weer vertrokken (Ex 19:1) en het is niet duidelijk in welk deel van jaar 23 de expeditie plaatsvond. Israël kampeerde het grootste deel van dat jaar bij de Sinaï (Ex 19:1-2, Num 10:11-12), ofwel de Har Karkom in het oosten van het schiereiland.

Wel zijn er een paar opmerkelijke dingen aan de inscriptie uit jaar 23. Deze is geschreven door de leider van de expeditie, die begeleid werd door het leger. Ook is het de enige waarin Hathor, de godin die werd vereerd in Serabit el-Khadim, “lady of the lapis-lazuli” werd genoemd. 4 De Israëlieten hadden lapis lazuli bij zich. Voor de hogepriesterlijke kleding werd onder andere “saffier” gebruikt (Ex 28:18). Dit is in het Hebreeuws sappîr en is geen saffier, want dat was onbekend voor het eind van de eerste eeuw v.Chr.. Het is lapis lazuli. 5 Amenemhat wordt in de inscriptie uit jaar 23 “endowed with life, stability and dominion like (de god) Re eternally” genoemd. 4 De woorden stabiliteit en heerschappij titel komt voor hem maar weinig voor; ik vond hem slechts drie keer op de stelae uit Serabit el-Khadim, waarvan een keer uit jaar 38 (1431/0) en twee keer uit een onbekend jaar. 6 God strafte alleen de farao (Ex 5:24), niet de koning, die voor zover bekend niet eens reageerde toen gemeld werd dat Israël ontkomen was (Ex 14:5). In de exodussituatie had Amenemhat de mogelijkheid om, na de nederlaag van de farao, stabiliteit en heerschappij over het land van de farao te behalen. Het is dan geen toeval dat hij kort na de exodus zo wordt genoemd.

Tijdgenoten

Dynastie XII eindigt nu terwijl XIII en XIV al begonnen zijn (ca.1474). Dat was al zo in mijn vorige, foute, versie, maar de overlap was toen slechts zo’n 12 jaar, in plaats van ongeveer 62. Dat is een flink verschil.

Khaneferre Sobekhotep 7

Ik dacht dat een overlap vab neer dan 12 jaar onmogelijk was, maar toen las ik over Raymond Weill. Weill was ooit de Franse expert op het gebied van de Tweede Tussenperiode en dacht dat deze periode grotendeels overlapte met XII. Hij was daarin heel extreem, hij deelde XIII op in verschillende koninkrijkjes en hield slechts een paar decennia over tussen XII en XVIII, tegenover mijn 122 jaar. Wat spreekt voor zijn ideeën is dat altijd gedacht werd dat XV na XIII kwam, tot uit opgravingen in Edfu bleek dat Khaneferre Sobekhotep (ca.1417-1408), vlak voor het midden van XIII, en Khyan (1422-1385) uit XV tegelijk regeerden. Ook is er in de late XII weinig informatie over Thebe te vinden. Thebe stond volgens Morkot dan mogelijk onder heerschappij van XIII. 8

Amenemhat III kan in ieder geval niet na Khaneferre en Khyan worden geplaatst. De ruïnes in Edfu waar Khyans zegelingen samen zijn gevonden met die van Khaneferre, was daarvoor ook al in gebruik, in de tijd van Amenemhat III. 10 zegelingen met Amenemhats naam werden gevonden met aardewerk uit de late XII en vroege XIII. De zegelingen van Khyan en Khaneferre zijn gevonden met andere zegelingen, uit zowel de materiële cultuur van XV als de vroege XIII. Deze culturen bestonden dus tegelijk, terwijl altijd werd gedacht dat ze na elkaar kwamen. Na hun tijd werd het gebouw gesloopt. In de tijd van XVII werden daar bovenop silo’s gebouwd, die in gebruik bleven tot in de vroege XVIII. 9 Dit pleit niet voor de chronologie van Weill, maar past bij die van mij.

Dynastieën IX-XI

Dynastie XI kan met XII meeverhuizen in de tijd:

  • Mentuhotep I, 1720-
  • Intef I, -1704
  • Intef II, 1704-1655
  • Intef III, 1655-1647
  • Mentuhotep II, 1647-1596
  • Mentuhotep III, 1596-1584
  • Mentuhotep IV, 1584-1577

De oudste voorvader van Ankhefensekhmet wiens naam bekend is, is generatie 4/13, Ptahemheb. Met de bovenstaande redenering zal hij geboren zijn rond 1705,5. Hij was een hogepriester van Memphis onder Nebhepetre (Mentuhotep II) of, zoals Borchardt las, Nebkherure (mogelijk Intef II).

De laatste koning van de gecombineerde dynastieën IX-X werd verslagen door Mentuhotep II, wat in de nieuwe chronologie te plaatsen is tussen 1634-1608. Het is helaas niet preciezer. Er is heel weinig van IX en X bekend en en alhoewel meestal wordt gedacht dat ze een eeuw voor XI aan de macht kwamen, denkt Von Beckerath dat IX en X volledig gelijktijdig waren met XI. 10 Om precies te zijn denkt Von Beckerath, doordat van IX en X maar heel weinig monumenten bekend zijn, dat IX tegelijk met XI begon. Anderen zijn het daar niet mee eens, met het argument dat de 100 jaar die IX-X naast XI bestond ook weinig monumenten heeft nagelaten. 11 Maar als Von Beckerath gelijk heeft maakt dat IX-X onbelangrijk voor de chronologie. Omdat mijn chronologie toch al zo kort is ga ik er daarom voorlopig vanuit dat hij gelijk heeft.

Het Oude Rijk

Een chronologie van het Oude Rijk kent twee beginpunten. Als eerste is dat de identificatie van Djoser (1890-1871) uit III met de farao van Jozef; zie hier voor de plaatsing van Jozef in dynastie III en hier voor de identificatie van Jozef met Djosers vizier Imhotep. Het tweede punt is Djedkare, aan het eind van dynastie V. Hij kan worden gedateerd met twee nieuwemaansdatums, en zoals hierboven uitgelegd kunnen die datums telkens ongeveer 25 jaar verschuiven in de tijd.

In vergelijking met mijn vorige chronologie kan dynastie III met 6 jaar worden ingekort, omdat Mesochris (Khaba) wordt overgeslagen in de Abydos-lijst. In dynastie IV betekende overgeslagen worden dat een koning tegelijk regeerde met iemand die normaal gesproken wordt gezien als zijn opvolger; zie hier. In het geval van Mesochris is daar ander bewijs voor te vinden. Huni, de laatste koning van III, wordt overgeslagen in de Abydoslijst en door Manetho, wat weer 24 jaar scheelt. In dynastie IV wordt Djedefre genegeerd door onder andere Manetho, die redelijk betrouwbaar is voor deze dynastie, wat nog 8 jaar oplevert.

Sneferu 12

Samen is dat 38 jaar. Om de nieuwemaansdatums van Djedkare te laten passen moeten er nog 12 jaar verdwijnen, zodat het totaal 50 wordt, wat een meervoud is van de 25 jaar die Djedkare kan verschuiven. Daarnaast is er een datum van nieuwe maan uit de tijd van Niuserre, een voorganger van Djedkare, die als er slechts 25 jaar ingekort moet worden niet meer past; 50 jaar past wel. Omdat III, IV en V elk als geheel niet verder in te korten zijn dan ik al doe, moet er een korte overlap tussen de dynastieën zijn. Zo’n overlap is alleen mogelijk voor Sneferu, de eerste koning van IV. Door hem 12 jaar eerder te plaatsen begint hij in het sterfjaar van Djoser, 1871. Voor de, vooral Bijbelse, redenen om Sneferu direct na Djoser te plaatsen, zie hier.

In totaal kan het Oude Rijk, inclusief dynastie VI, dankzij het bovenstaande 50 jaar naar het verleden worden geschoven.

Dynastie VI en de Israëlieten

Dynastie VI begint nu in 1719 en eindigt in 1557 met de dood van Netjerkare. Dit is één jaar nadat Mentuhotep I dynastie XI stichtte en volgens Von Beckerath ongeveer het jaar dat ook IX begin. Vanaf deze tijd schrijven verschillende personen uit IX, X en XI dat er drie Egyptes waren.

Een koning die 94 jaar regeerde wordt in een Joodse legende, die meer is dan een legende, geïdentificeerd als degene die de slavernij begon (Ex 1:8-10). Dit kan alleen Pepi II van dynastie VI zijn; hij regeerde volgens Manetho 94 jaar en in de Turin Canon heeft hij 90+x jaar. Ook is de enige berg in de Sinaïwoestijn en omgeving die de Sinaï kan zijn waar Mozes met God sprak, de Har Karkom in het zuiden van het huidige Israël; hier kwamen in die tijd groepen mensen samen. Deze berg werd kort na het eind van het Oude Rijk verlaten.

Het enige wat nodig is om dat laatste te laten passen in mijn nieuwe chronologie, is dat de materiële cultuur van het Oude Rijk langer in stand bleef in sommige delen van de wereld. Dat kan; zie boven voor de situatie in de Tweede Tussenperiode. Mensen uit de Steentijd worden meestal voor de eerste steden en de landbouw geplaatst, maar in het Midden-Oosten waren deze mensen uit de gemeenschap verdreven of hadden ze niets meer om van te leven (Gen 19:30-32, Job 30:1-8). De landbouw begon juist al meteen na de zondvloed (Gen 9:20).

De Eerste Tussenperiode

Het Middenrijk begon met Mentuhotep II, die in mijn nieuwe chronologie tussen 1634-1608 dynastie X versloeg. Dit is de tijd van Pepi II (1655-1561). Ook is deze overwinning het moment waarop Mentuhotep van zijn gebied een echt koninkrijk maakte, door verschillende ambtelijke functies te introduceren die al bekend waren uit het Oude Rijk, waaronder de vizier. 13 Ondanks zijn veroveringen negeerde Mentuhotep heel Beneden-Egypte. Zijn naam is niet gevonden ten noorden van Abydos, wat even ten noorden van zijn hoofdstad Thebe ligt. 14 Mentuhotep IV (1584-1577) kende twee Egyptes, Ta Mery en Kemet. 15 De hoogste datering van Pepi II is het jaar van de 31 veetelling 16, wat in mijn nieuwe chronologie 1618 is, terwijl hij nog 57 jaar leefde.

Nu valt het allemaal ongeveer samen.

Alhoewel ik het Oude Rijk nog steeds laat aansluiten op het Middenrijk en alle opvolgers van Pepi II, die nauwelijks tot niet vermeld worden, tijdgenoten waren van dynastie XII, hoeft er nog maar weinig overlap te zijn. Amenemhat I, die het Middenrijk uitbreidde naar het noorden, regeerde volgens mijn nieuwe chronologie 1590-1561. De enige voorwaarde voor dit schema is dat de materiële culturen in verschillende delen van het land op een andere tijd overgingen op de volgende fase. En dat is, zoals bleek in de Tweede Tussenperiode met Khyan en Khaneferre Sobekhotep, een prima mogelijkheid.

Conclusie

Er moet een hoop aangepast worden op dit blog. Naar verwachting duurt dat nog wel even, dus als u ergens dateringen van het Oude of Middenrijk leest die niet kloppen met de rest, ligt het daaraan.

laatste wijziging: 2 september 2022

20 september 2022: Hoe het Oude Rijk precies aansluit op het Middenrijk staat op een (flink herschreven, anders niet meer bruikbare) oude post.

  1. By User:Captmondo (Own work (photo[]
  2. Door I, George Shuklin, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=2228318[]
  3. Alan H. Gardiner en T. Eric Peet, edited and completed by Jaroslav Černý, The Inscriptions of Sinai, part II, Translations and Commentary (1955), p. 78, 79-80, 107-108, 110[]
  4. Gardiner en Peet, op. cit., p. 107[][]
  5. James E. Harrell, James K. Hoffmeier en Kenton F. Williams, Hebrew Gemstones in the Old Testament: A Lexical, Geological, and Archaeological Analysis, in Bulletin for Biblical Research 27.1 (2017), p. 18-20[]
  6. “granted life, dominion and health” in jaar 38, Gardiner en Peet, op. cit., p. 78-79, “endowed with life, stability and dominion like Re”, Gardiner en Peet, op. cit., p. 96, en “[granted] life, stability, […] like Re for ever”, Gardiner en Peet, op. cit., p. 116[]
  7. CC BY-SA 1.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=389645[]
  8. Robert M. Morkot, The Place of the Exodus in Egyptian History, in Answers Research Journal 15 (2022), p. 4-5. Weill schreef helaas in het Frans en dat spreek ik niet. Duidelijk in alle talen is zijn overzicht.[]
  9. Nadine Moeller, Gregory Marouard en Natasha Ayers, Discussion of Late Middle Kingdom and Early Second Intermediate Period History and Chronology in Relation to the Khayan Sealings from Tell Edfu, in Ägypten und Levante / Egypt and the Levant, Vol. 21 (2011), p. 91-95[]
  10. Robert M. Morkot, The Place of the Exodus in Egyptian History, in Answers Research Journal 15 (2022), p. 4[]
  11. AEC, p. 165[]
  12. Snofru_Eg_Mus_Kairo_2002.png, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15762580[]
  13. Wolfram Grajetzki, Court Officials of the Egyptian Middle Kingdom (2009), p. 16[]
  14. Dorothea Arnold, Amenemhat I and the Early Twelfth Dynasty at Thebes, in Metropolitan Museum Journal, v. 26 (1991), p. 20[]
  15. Ancient Records, deel I, § 451[]
  16. AEC, p. 153[]